Dat was tóen anders. Januari 1969 “Achter het Nieuws”, Joop Hueting biechtte, twintig jaar na dato, op dat tijdens de “politionele acties” in Nederlands-Indië oorlogsmisdaden waren begaan door onze troepen. Een maand eerder was al een interview met hem in de Volkskrant verschenen. Hij achtte zichzelf ook schuldig. Hij werkte toentertijd bij de inlichtingendienst. Hield zich daar bezig met verhoren.
De uitzending bracht een stroom brieven op gang. De wereld was te klein. Veel bagger, van voormalige wapenbroeders. Het merendeel, duimpje omlaag. Afkeuring, verwensing, bedreiging. Een enkeling die in zijn morele straatje liep prees zijn moed.
Chaos op Java
Die troepen werden in 1946 naar Nederlands-Indië gestuurd. Om orde en gezag te herstellen. Dat was ook nodig omdat na de capitulatie van Japan en de direct daarop volgende onafhankelijkheids ‘proklamasi’ van Soekarno en Hatta rellen uitbraken in het ontstane machtsvacuüm. De ‘bersiap’, die voornamelijk op Java woedde. Indonesische jongeren, ‘pemuda’s’ en ‘pelopors’ namen het recht in eigen hand en begonnen hun gram te halen en bot te vieren op de zojuist bevrijde Hollanders. Met name die binnen hun bereik waren, zoals de ‘buitenkampers’. Diegenen die nog niet in de gelegenheid waren geweest hun kamp te verlaten werden daarbinnen beschermd door Japanse soldaten. Hun voormalige kampbewakers. Veel Hollanders werden in die periode op ellendige wijze omgebracht.
Groot expeditieleger
Dat was in eerste instantie de aanleiding en het argument om een expeditieleger op te tuigen en naar Nederlands-Indië te sturen. Het werd het grootste leger dat Nederland ooit zou formeren. Onze huidige Minister van Defensie zal hier met jaloezie over lezen. Ongeveer 200.000 man groot, het merendeel dienstplichtigen. Daarnaast een groot aantal oorlogsvrijwilligers. Stadse jongens en boerenzonen. Koud bevrijd van vijf jaar onderdrukking. Klaar voor eigen vrijheid en mentale expansie. Het avontuur lokt in de betoverende tropen. Op naar Java. Daar kregen de troepen te maken met die jongeren milities, met een regulier leger in opbouw (Tentara Nasional Indonesia, TNI) en met aparte Islamitische en communistische strijdgroepen.
“Politionele acties”, bij de Engelsen bekend onder de naam ‘Dutch Military Aggression’, bij de Indonesiërs als ‘Agresi Militer Belanda’.
Depot Speciale Troepen
Binnen de Nederlandse strijdmacht vormden zich gespecialiseerde eenheden zoals de parachutisten en het ‘Depot Speciale Troepen’ (DST). Dat stond onder commando van Raymond Westerling, de “Turk”. Het was deze eenheid die voor veel opspraak zorgde. Vooral door zijn keiharde zuiveringsoperaties in Sulawesi Selatan (Zuid Celebes), in een gebied ten noorden van Makassar. Standrechtelijke executies, burgers afgeschoten, dorpen omsingeld en in brand geschoten. Met nog mensen in de huizen. Een hard optreden dat door generaal Spoor werd gesanctioneerd. ‘Bersiap’ lik op stuk.
Economische oorlog
De onveiligheid ogenschijnlijk een rechtvaardiging voor de ingreep. In de uit de hand gelopen situatie, de orde en veiligheid voor de Hollanders en Indo’s herstellen.
Maar er speelde meer. Er was een zelfs zwaarder wegend argument.
Nederlands-Indië, Indonesie, onafhankelijk van Nederland? “Ho, ho, dat gaat zo maar niet”. Louis Beel maakt in Den Haag bezwaar, zwaaiend met het artikel van J.Tinbergen en J.B.D. Derksen uit 1945 “Berekeningen over de economische beteekenis van Nederlandsch-Indië voor Nederland”. “Daar gaan we een stokje voor steken. Indië verloren, rampspoed geboren”, een dertig jaar oude slogan van jonkheer dr. C. Sandberg.
Een economische oorlog dus. Rechtvaardiging voor het investeren in een immens expeditieleger.
Politionele acties
Agressie dus. Een economische oorlog. De eerste politionele actie, “Operatie Product”, van 21 juli tot 5 augustus 1947, de tweede, “Operatie Kraaij”, van 19 december 1948 tot 5 januari 1949. “Operatie Ekster” zou misschien een passender naam zijn geweest. Opboksend tegen het internationale sentiment en de binnenlandse imagoschade. Voortijdig beëindigd onder internationale druk, het vliegveld van Jogya was al bezet. De VS dreigde met stopzetting van de Marshall hulp. En Engeland dat eigener beweging al vrij snel na het einde van de wereldoorlog was begonnen met dekolonisatie van India, zette ook druk. Bizar. De VS maakte een einde aan de Nederlandse kolonisatie. Neigt nu naar confiscatie van Groenland. En Nederland maakt daar bezwaar tegen, na 350 jaar eigen onrechtmatige annexatie. The Times They Are A-Changin’
Einde dus aan een zinloze oorlog, die intussen heel veel mensenlevens had geëist. Aan beide zijden. “Wie het onderste uit de kan wil, krijgt meestal het lid op de neus.”
Op 27 december 1949 werd de soevereiniteit overgedragen. Nieuw Guinea bleef nog een tijdje een twistappel.
Brieven aan Hueting
Die brieven, als reactie op de uitzending van “Achter het Nieuws” in 1969, zijn nu het uitgangspunt en de basis voor een driedelige documentaire van Erik Dijkstra, journalist en historicus. Vorige week werd het tweede deel uitgezonden. Vanavond de derde en laatste aflevering (11 februari 20.35 NPO 2). Er zullen ongetwijfeld ook nu reacties komen. Maar het is anders dan toen. Domweg omdat die toen voornamelijk van betrokkenen bij de politionele acties kwamen. Het merendeel van die groep is nu overleden, op enkele krasse honderdjarigen na. Hueting zou dit jaar 99 zijn geworden.
Nu is het de tweede generatie waarmee Dijkstra het verleden ophaalt en de kwestie bespreekt. Zonen en dochters die vaak niet eerder gehoord hebben over wat er in de “Gordel van Smaragd” gebeurd is. Over de strafexpeditie en het excessief geweld werd in het gezin niet gesproken. Verbazing dus. En soms plaatsvervangende schaamte en schuldgevoelens.
De blaam treft overigens zeker niet het gehele toenmalige leger.
Edwin Kisman
Wat vond u van deze column?
Boeken. onder andere
Westerling’s Oorlog, Indonesia 1945-1950 – J.A. de Moor (1999)
Toen had je de politionele acties – M.W.J. Messing (2008)
Generaal Spoor – J.A. de Moor (2011)
Op klompen door de dessa – Hylke Speerstra (2015)