Een universeel en tijdloos gezegde. Het kwaad? Geld. Of macht, ook een sterke wortel. Uitwisselbaar. Een variant? ‘Power is the Root of all Evil’. Uitbuiting, corruptie. Immers “macht corrumpeert”.
Van toepassing op Nederland en zijn voormalige koloniën. Ik beschreef dat twee weken geleden. In mijn column over de VOC.
Winstbejag leidde tot uitbuiting
De rode draad door de hele koloniale historie is winstbejag. Resulterend in: uitbuiting, onderdrukking, vernedering en bruut geweld. Slavernij.
Het “wij/zij” ten dienste van winstbejag. “Wij” achter de kassa, “zij” met zware vrachten op schouders of hoofd. “Vort, anders gaat de knoet erover.” Zo ging dat. Zoals Rhemrev in zijn rapport (1903) over de toestanden in de tabaksplantages in Deli beschreef.
De VOC ging op de fles. Hoe kon dat gebeuren?
Eind 1799 ging de VOC failliet. Het octrooi werd niet verlengd. De Bataafse Republiek nam alle bezittingen en schulden over. Een fors bedrag, méér dan 100 miljoen gulden. Ontstaan door een teruglopend rendement en tegenvallers. Met name oorlogen. Naar verluid hadden de Heren XVII ook niet goed in de gaten wat er misging.
Van de regen in de drup
Hield de uitbuiting in de Oost op na het faillissement van de VOC? Vergeet het maar. Het winstbejag bleef het “leidmotief”.
Zo werd rond 1830 het ‘cultuurstelsel’ ingevoerd. Bedacht door Gouverneur-Generaal Johannes van den Bosch. Van harte gesteund door de “koopman-koning” Willem I, telg uit de Oranje ondernemersfamilie en oprichter van de Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM).
Gevolgen cultuurstelsel
Wat betekende dit in de praktijk? Boeren moesten exportproducten verbouwen. Koffie, thee, suiker, indigo. Dat gebeurde onder toezicht van plaatselijke gezagsdragers, regenten en onderliggende lagen. Die met bonussen scherp werden gehouden en die zich ook verrijkten. De oogst moest aan het Nederlands bestuur worden geleverd. Vaak tegen een erg lage vergoeding.
De producten werden verkocht door de NHM. Voor de Nederlandse schatkist betekende dit een enorme winst (“Het Batig Slot”). Voor de lokale bevolking, uitbuiting, hongersnood en misstanden. ‘Evil’. Winstbejag ten top.
Ook tegengeluiden
Die praktijken waren algemeen geaccepteerd. Opstanden werden met militaire middelen neergeslagen. Toch waren er ook tegengeluiden.
Zo was er Eduard Douwes Dekker. Assistent-resident die, onder de schuilnaam Multatuli het boek “Max Havelaar” (1860) schreef.
Hij beschuldigde hierin individuele bestuurders van wandaden. Maar ook Nederland, van medeplichtigheid. De liefdesgeschiedenis “Saïdja en Adinda”, met hetzelfde thema, deed een emotioneel beroep op de lezer.
Ook Coen van Deventer, die lange tijd in de Oost werkte, uitte kritiek. In een omvangrijk artikel in De Gids (1899) “Eene Eereschuld”. Hij berekende de enorme winsten (“Het Batig Slot”) die vanuit de Oost naar de Nederlandse schatkist vloeiden.
Hij pleitte ervoor dit saldo aan de koloniën terug te betalen.
Beide tegengeluiden hadden weinig direct effect.
“Ze dronken een glas, deden een plas en het bleef zoals het was”.
Rampspoed geboren?
In 1914 lanceerde jonkheer dr. C.G.S. Sandberg zijn slogan ”Indië verloren, rampspoed geboren”.
Na de Tweede Wereldoorlog speelt de angst over het verlies van de koloniën weer op. Tinbergen en Derksen gooiden olie op het vuur. Berekenden eind 1945 wat het verlies van de koloniën voor de Nederlandse schatkist zou betekenen. Hun artikel “Berekeningen over de economische beteekenis van Nederlandsch-Indië voor Nederland”, verscheen in het tijdschrift van het CBS.
Dan maar het grootste leger dat Nederland ooit op de been heeft gebracht naar de Oost sturen. Onder het mom van een “politionele actie”. Orde op zaken stellen. De ‘bersiap’ neerslaan. Dorpen platbranden, doden, leed, trauma’s. Politioneel? Vooral een economische oorlog. Winstbejag.
Achteraf bleek Sandberg ongelijk te hebben. Nederland kwam er bovenop dankzij een nieuw elan. De schouders eronder. “Niet lullen, maar poetsen”. Ondersteund door een geldstroom, uit het Westen. Marshallhulp. Niet een “Batig Slot”, uit het Oosten.
Edwin Kisman
Wat vond u van deze column?
Heeft u tips of suggesties naar aanleiding van mijn columns?
Mail dan naar: reacties@invalshoek.org