Er is veel ophef ontstaan over de introductie, een maand geleden, van het AI programma van OpenAI, ChatGPT, dat in staat is binnen een mum van tijd een kort artikel te produceren. ChatGPT is een enorm groot taalmodel dat ontstaat wanneer een Deep Learning systeem (AI, Artificiële Intelligentie) wordt getrained met data. Honderden miljoenen pagina’s tekst, waaruit honderden miljarden parameters worden afgeleid. GPT betekent “Generative Pre-trained Transformer” Bewondering, verbazing, verontrusting. Verontrusting over de reikwijdte van het programma. Worden schrijvers binnenkort buitenspel gezet? In het bijzonder de journalisten, want romanschrijvers hoeven niet zo snel iets te vrezen. Echt niet?
Als door de inflatie het niet meer lukt voldoende marge tussen inkomen en vaste lasten te krijgen, om bijvoorbeeld de kosten van primaire levensbehoeften op te brengen, dan dreigt het ontstaan van schulden. Daarover had ik het in mijn vorige column. Is zo’n situatie te voorzien, laat staan te voorkomen?
Voorkomen ? Zijn schulden te voorkomen? Tot op bepaald hoogte wel. Door preventie, dat ook al in de gezondheidszorg, met name bij zorgverzekeraars, een geliefd thema is. Preventie, proactief handelen, voorkomen in plaats van cureren. Oplappen, dat moet je ook als je preventie te laat inzet. Bij schulden zie je iets vergelijkbaars.
Saneren als ’t uit de hand gelopen is
Hoe ontstaan schulden? Schulden ontstaan als je meer uitgeeft dan je binnen krijgt, als je verder springt dan je financiële polsstok lang is. Als snoeien niet meer helpt. Maar ook door onvoorziene calamiteiten (ontslag, long covid, scheiding, faillissement), door gokverslaving of nicotine- en drugsverslaving. Elke verslaving kost geld (‘waste money’). Vaak wordt verslaving gestimuleerd door producenten (tabak) en organisaties (casino’s). Daarbij is het de reclame die de kwetsbaren de wortel voorhoudt.
Zijn schulden te voorkomen? Wat voor preventie bestaat er voor het ontstaan van schulden? Bij kinderen door die al vroeg “geldwijs” te maken, al vroeg het besef bij te brengen van de balans tussen in en uit. Door al op de basisschool te beginnen en door te gaan op het voortgezet onderwijs. Ook op het hoger onderwijs en universiteit kan het effect sorteren, met capita selecta, om te hoge studieschulden te voorkomen. Zo stoom je studenten ook klaar voor de maatschappij. Nu zal de een dat beter oppakken dan de ander, dat hangt af van de persoonlijkheid. Maar als ’t niet in de ‘nature’ zit, dan kan ‘nurture’ heel wat doen.
Al bij groep 1 beginnen
Geldwijs programma’s Er zijn al programma’s, app’s en bordspellen om kinderen geldwijs te maken. Zelfs al voor de basisschool. Zoals “Leren omgaan met geld” van wijzeringeldzaken.nl een initiatief van het Ministerie van Financiën, met programma’s van groep 1 tot groep 8! Deze organisatie organiseert bijvoorbeeld ook “De week van het geld” van 27 t/m 23 maart 2023. Dan is er Kids geldwijs. En een “Budgetcursus omgaan met geld” van het Nibud. Ook de ABNAmro spant zich in o.a. met “De leukste ‘geld-app’ voor uw kind”: de app Gimi, voor kinderen tussen 8 en 13 jaar.
Verplicht vak op school Wat jammer is aan al deze deze nuttige programma’s, is dat zij te vrijblijvend zijn. Het zou een verplicht schoolvak moeten zijn. Waardoor het een wijdverbreid effect in de maatschappij krijgt. Op latere leeftijd zullen meer kinderen kunnen vaststellen dat “Vroeg geleerd oud gedaan” is.
Schuldenindustrie Het “Geldwijs” onderwijs moet een ‘mindset’ creeëren, waardoor je minder leent, rekeningen niet laat versloffen, zodat die door stapeling van boetes, exploten, incassokosten en rentes kunnen vertienvoudigen. Sanering van de schuld achteraf wordt daardoor moeilijk zo niet hopeloos. Zo wordt ook de schuld en ellende van de een het verdienmodel van de ander. De schuldenindustrie.
Saneren, de put dempen Wat doen we intussen, zolang het bovenstaande niet is gerealiseerd? Als de schulden al zijn ontstaan en verder dreigen op te lopen tot een niet meer te beklimmen berg? We kunnen schulden saneren, de put dempen als het kalf al verdronken is. Proberen de berg af te graven. Gehannes. Waarbij armoedeschaamte vaak in de weg staat(van rijkdomschaamte heb ik nog nooit gehoord}.
Of kwijtschelden Als ’t helemaal uit de hand gelopen is en saneren niet meer haalbaar is, rest nog kwijtschelding. Zoals in het grijze verleden tijdens jubeljaren waarin op grote schaal door vorsten schulden kwijtgescholden werden. Mede om revoltes te voorkomen. En zoals in 1953 de schulden van Duitsland kwijtgescholden zijn. ‘Delete & reset’, schone lei.
‘Reset’, met een schone lei beginnen
Schuldenfonds Schuld kwijtschelden veroorzaakt echter een keten van kwijtscheldingen. Een keten die zal eindigen bij de overheid, die daarvoor een schuldenfonds kan oprichten. Een ‘bad bank’ die de slechte leningen opkoopt van de banken, de voorlaatste schakels in de keten van schulden. Het schijnt dat bij de Europese Centrale Bank hierover al wordt nagedacht.
Generatie Euro Laat 2023 het nieuwe jubeljaar zijn. Tegelijkertijd moet “geldwijs” als verplicht vak op scholen worden ingevoerd, vanaf het basisonderwijs tot aan het laatste jaar van de middelbare school. Zo kan dan in 2035 na Generatie Z en Next Gen, de geldwijze Generatie Euro ontstaan. Een generatie die automatisch schulden weet te voorkomen. En voorkomen is altijd beter dan genezen. Toch?
Edwin Kisman
Wat vindt u van deze column?
Wat vond u van deze column?
3
Heeft u tips of suggesties naar aanleiding van mijn columns? Mail dan naar: reacties@invalshoek.org
In mijn vorige column vergeleek ik de vijftiger jaren met 2022. De vraag was: wat is beter? Dat de (materiële) welvaart nu beter is dan toen staat als een paal boven water. Maar of het welzijn ook voortuitgegaan is, dat kon ieder voor zich vaststellen. Je wist toen niet beter. En ‘nu’ is geen referentie voor ’toen’.
Maar wat is die welvaart van nu? Overbodige luxe, overbodige spullen, verwend worden door Thuisbezorgd, ongezond eten, tijdverslindende sociale media, intensief vliegverkeer, een aanzwellende klimaatcrisis, zich snel verspreidende pandemieën, een groeiende kloof tussen arm en rijk, etc. Arjen van Veelen beschreef dat onlangs heel overtuigend in zijn essay “Help ik wil weg uit de wegwerp cultuur” (NRC 8 dec 2022)
Wegwerpcultuur en verzamelwoede (‘hoarding‘)
Is welzijn ook toegenomen? Heeft de groei van de welvaart een evenredige groei van het welzijn en het geluk tot gevolg gehad? Er is nu meer stress. De stress van de prestatiemaatschappij, die zich uit in de toename van burnouts, de obsessie van de ‘hedonistische tredmolen’, ‘mimesis’ (‘keeping up with the Joneses’), die als reactie het ‘quiet quitting’ oproept: “ik kom om negen uur en klap om exact vijf uur mijn laptop dicht. Morgen is weer een dag”.
Brede welvaart Volgens een recent CBS rapport is de brede welvaart in 2022 op veel onderdelen gelijk gebleven of toegenomen. Op veel plaatsen in Nederland nam de brede welvaart toe op de onderdelen materiële welvaart, arbeid en vrije tijd, en veiligheid.
Is de welvaart inderdaad breed toegenomen? Paul Schnabel schrijft hierover in de NRC van 6 december: “De grootste nieuwe politieke en economische zorg vormt wat inmiddels het ‘precariaat’ is gaan heten. Dat zijn de meer dan tweeënhalf miljoen mensen die door laagbetaald en onzeker werk, werkloosheid, arbeidsongeschiktheid, echtscheiding, lage opleiding, migratie, handicap of een combinatie van deze factoren het nog steeds stijgende welvaarts- en ambitieniveau van het leidende deel van de middenklasse niet kunnen bijhouden”.
Waar gaat het inkomen heen? Want hoe zit het? Je hebt een laag (netto)inkomen. Een groot deel daarvan wordt opgeslokt door vaste lasten, inclusief energie (halfvast). Wat overblijft is de vrij besteedbare “marge”. Daaruit betaal je in eerste instantie je primaire levensbehoeften: eten, drinken en kleding. Wat daarna overblijft besteed je aan leuke dingen (“luxe”).
Schuivende panelen
En, wat als de vaste lasten stijgen? Wat gebeurt er? Je inkomen verandert niet, maar je vaste lasten stijgen (inflatie). Je marge versmalt. Eten en drinken worden ook duurder (inflatie). Om nog speelruimte over te houden voor leuke dingen kan je op je eten en drinken beknibbelen. Maar hoe groot is de rek?
Hangt af van je levensstijl Dat hangt af van wat je gewend bent. Tussen een bemiddelde ‘bon vivant‘ en een geroutineerde armlastige overlever ligt een brede straat. Als je tot de eerste categorie behoort, die de ‘hedonistische tredmolen’ bewandelt, voortdurend reikend naar méér en méér, dan kan je ‘t nog even volhouden. De overlever echter moet noodgedwongen al snel overschakelen naar de “hongermodus”. Méér consumeren is niet aan de orde. De kloof tussen arm en rijk verbreedt en verdiept zich. Met bijbehorende gezondheidsverschillen (CBS 21 dec). Hoewel overlevers heel vindingrijk kunnen zijn.
Een overlever: op te grote voet leven of nuttig hergebruik?
Voor welgestelden en superrijken, geen vuiltje aan de lucht Dan zijn er nog categorieën welgestelden en superrijken voor wie er ogenschijnlijk geen vuiltje aan de lucht is. Die hebben een knots van een marge. Veel vliegen, luxe jacht, veel overbodige kleding, tig paar schoenen. Die méér kopen dan nodig is. Voor die categorieën zijn er overigens ook twee scenario’s. (A) Er is niets aan de hand ‘business as usual’. Of (B) het noodlot slaat toe (faillissement, scheiding, onverwachte belastingaanslag, proces wegens ‘sexual harassment’), waardoor ook hun marge verschrompelt en zij misschien zelfs wel degraderen naar de klasse van de overlevers.
Reclame jaagt de consumptie aan, en die weer de productie
Wat betekent dit voor het klimaat? De overlevers consuminderen noodgedwongen. De bon vivants schakelen ook terug, gaan een tandje lager. Per saldo leidt de inflatie tot consuminderen, wat goed is voor de natuur, de mens en de planeet. Het gedrag op andere wijze veranderen dan via de portemonnee is zwemmen in stroop. Zo zie je dat “het nadeel van de inflatie ook een voordeel heb” (Vrij naar Johan Cruijf).
Plaats voor 300 asielzoekers
Wat consuminderen voor de medemens Het is te hopen dat de welgestelden en superrijken, een kleine groep, op hun manier een bijdrage gaan leveren aan het behoud van onze planeet. Bijvoorbeeld door hun superjacht uit de vaart te nemen en het om te laten bouwen tot asielcentrum. Of door voortaan niet wekelijks met hun privéjet naar hun idyllische buiten op de Malediven te vliegen, maar hooguit maandelijks (je moet toch wat). Ja, dat is even slikken en de buikriem aanhalen. Maar je moet toch wat voor je medemens over hebben. Hallo, hoort u mij?
Edwin Kisman
Wat vond u van deze column?
Wat vond u van deze column?
2
Heeft u tips of suggesties naar aanleiding van mijn columns? Mail dan naar: reacties@invalshoek.org
