Februari 2020. De voorhoede van de corona epidemie bereikt Nederland. De overheid neemt maatregelen. Verplicht mondkapjes. Beperkt bewegingsvrijheid. En beperkt ieders persoonlijke ruimte. Die mag minimaal anderhalve meter zijn. Een cirkel van drie meter. Geen ongewenste intimiteiten meer op straat, mocht je er als vrouw toevallig nog op mogen komen. Geen gehijg meer in je nek. De cirkel is heilig. ‘Cordon sanitaire’.
Die tijd ligt achter ons. En misschien ook weer vóór ons? Overschrijding van de corona cirkel?
Comfortabel en veilig
Persoonlijke ruimte is de afstand die iemand, in een bepaalde situatie, tot een ander wil nemen. Soms wil ie dicht bij de ander zijn, soms verder af. Als die ander in die situatie dichterbij komt, breekt ie in in de persoonlijke ruimte van de eerste.
De afstand varieert, afhankelijk van culturele, sociale, en persoonlijke factoren. Ook leeftijd speelt een rol.
Erotische intimiteit
Verlangt een persoon naar intimiteit, dan is op dat moment zijn persoonlijk ruimte klein en kan zelfs tot nul gereduceerd zijn.
In de liefde. Mond-op-mond uitingen van affectie. Bewust opgezochte opheffing van persoonlijke ruimte. Huid tegen huid toenadering. Erotische intimiteit. Grenzeloos. Prachtig door Auguste Rodin verbeeld. “De Kus”, een warm tafereel in koud steen.
Afstand houden
Breedbekkikkers houd ik liever op afstand. Mijn persoonlijke ruimte is dan groot. Dat geldt ook voor mensen die sproeien tijdens het spreken. Afstand nemen of een paraplu opzetten.
Introverten hebben de neiging bij een drukke gelegenheid, bijvoorbeeld een receptie, na enige tijd aan de kant te gaan zitten om het gedoe van een afstand te bekijken. Om zich weer even ‘senang’ te voelen. Ze herstellen zó hun persoonlijke ruimte, die zij tijdelijk verruimd hadden.
Sport, dichtbij en ver
Bij sommige sporten is de persoonlijke ruimte per definitie heel klein. Zoals bij judo, worstelen en boksen. Wat groter is het bij tennis en badminton.
Een grote persoonlijke ruimte vind je bij roeien, dat wil zeggen niet in de boot maar tussen de boten. Verder bijvoorbeeld bij schieten en golfen.
Na afloop is het vaak weer ‘hudje-mudje’. ‘Biertje-kroketje’. En omhelzen bij een overwinning.
Leeftijd maakt verschil
De leeftijd speelt ook een rol.
Jonge kinderen hebben nog weinig besef van persoonlijke ruimte. Ze kruipen vaak dicht tegen anderen aan (ouders, vrienden, zelfs onbekenden). Vanaf de basisschoolleeftijd beginnen ze te leren dat er “regels” zijn over afstand en aanraking. Toch vinden veel kinderen fysiek contact nog prettig.
In de puberteit wordt persoonlijke ruimte belangrijker, zeker tegenover volwassenen en het andere geslacht. Jongeren experimenteren met nabijheid. Soms zoeken ze heel veel contact met leeftijdsgenoten, soms trekken ze zich juist terug. Zelfbewustzijn en onzekerheid vergroten vaak de behoefte aan meer afstand tot vreemden.
Volwassenen ontwikkelen een stabieler gevoel van persoonlijke ruimte, vaak afgestemd op sociale normen en cultuur.
In westerse landen is de “comfortabele afstand” tussen vreemden vaak groter. In sommige andere culturen (bv. Latijns-Amerika, Midden-Oosten) ligt dit dichter bij elkaar.
Persoonlijke ruimte wordt flexibeler afhankelijk van context (werk, privé, intiem contact).
Bij ouderen kan de behoefte aan persoonlijke ruimte weer veranderen:
Grotere afstand: sommigen vinden nabijheid van onbekenden minder prettig en hechten meer waarde aan hun eigen “bubbel”.
Kleinere afstand: anderen ervaren juist meer behoefte aan nabijheid en aanraking (zeker bij eenzaamheid of verlies van partner).
Zintuiglijke veranderingen (gehoor, zicht) kunnen ertoe leiden dat ze mensen dichterbij willen hebben om beter te communiceren.
Inbreuk op persoonlijke ruimte
Treed je de persoonlijke ruimte van een ander binnen dan breek je in op diens persoonlijke ruimte. Dat kan op allerlei manieren gebeuren. Een eigen voorbeeld.
Maanden geleden. Eerste Paasdag. Ik stond stil op een weg. Te wachten totdat een tegenligger voorbij zou zijn. Richtingaanwijzer aan, naar links, om dan een oprit op te rijden. Tegenligger gepasseerd, ’t moment om in beweging te komen. Ik trok langzaam op. Een enorme klap. Een ongeduldige automobilist had vol gas gegeven, passeerde enkele auto’s die achter mij stilstonden en ramde mij midscheeps. Een enorme klap. Een ongeoorloofde inbreuk op mijn persoonlijke ruimte. Tot op twintig centimeter. Degelijke kwaliteit, mijn auto. Anders had ik dit verslag niet kunnen schrijven.
Geef een ander de ruimte
Houd rekening met de persoonlijke ruimte van een ander. De fysieke afstand die mensen om zich heen willen behouden om zich comfortabel en veilig te voelen.
Geef ze die ruimte. Kijk niet vreemd op als een ander van je weg loopt. Laat ‘t. Je hebt niets verkeerds gedaan. Dat gebeurt pas als je achter hem of haar aan gaat.
Edwin Kisman
Lees ook de column
1,5 meter: de kracht van herhaling – 15 mei 2020