Handdoekje leggen?

Ben na een vlucht van achttien uur aangekomen op Bali. Met een korte stop in Singapore. Om bij te tanken.
Vanaf mijn hotelbalkon heb ik zicht op het zwembad. Ik ben vroeg opgestaan. Op de beste ligbedden rond het zwembad zie ik al handdoeken liggen. Claims op de publieke ruimte. Voordringen in de rij. Vooruitzien? Rechtmatig of niet? In ieder geval onhebbelijk. Niet mijn stijl.

Landje pik
Dat handdoekje leggen op een andermans territorium. Pure kolonisatie. Duidelijk onrechtmatig. Hebben ze geleerd van hun ouders, op de camping. Paaltjes slaan, ver buiten de tent. Verbonden door een lintje. ‘Lebensraum’, ‘ferienraum’. Onrechtmatig, dat wel. Maar vaak oogluikend getolereerd. ‘You scratch my back and I’ll scratch yours’.

Motieven voor kolonisatie
Wat zijn in de loop der tijd motieven voor staten geweest om een handdoekje op een ander land te leggen? Er zijn er een aantal.
Meestal draait het om geld en macht. Gecombineerd in bijvoorbeeld grondstoffen. Zoals goud, specerijen, rubber en suiker. En tegenwoordig zeldzame aarden voor onze technologische speeltjes.
Vroeger kwamen daar nog bij: nieuwe handelsroutes en goedkope (onvrijwillige) arbeid, slavernij.
In Europa geloofden sommige landen ook dat een groot rijk hun macht en status vergrootte. Dit werd sterk tijdens het imperialisme van de 19e eeuw.
Dan was er nog de zendingsdrang. Het christendom moest verspreid worden naar andere volkeren. Hoezo?
Tenslotte konden kolonies ook militaire bases en strategische handelsroutes bieden. Klinkt bekend, toch? En actueel. Zoals het idee om Groenland te verwerven.

Rechtvaardiging van diefstal
Daarnaast geloofden sommige Europeanen dat hun cultuur superieur was. Ideeën zoals “beschavingsmissie” en “Sociaal Darwinisme” werden gebruikt om kolonisatie te rechtvaardigen. Darwins evolutietheorie (natuurlijke selectie) werd misbruikt om te beweren dat sterkere volkeren vanzelf mochten regeren over zwakkere. Een springplank voor de nazi-ideologie in de jaren ‘30-‘40.

De Banda Genocide
Kolonisatie is al eeuwen oud. Betrekkelijk recent is de kolonisatie van wat later Nederlands-Indië zou gaan heten. De verovering van Jayakarta en de genocide op Banda Besar waren operaties uit de beginperiode. De zeventiende eeuw.
De Banda-genocide vond plaats in 1621. De aanleiding was de wens van de VOC om het wereldwijde monopolie op nootmuskaat te verkrijgen. De Bandanezen zagen dat niet zitten. Wilden blijven handelen met andere Europese mogendheden, zoals de Engelsen. Verzetten zich dan ook tegen het beoogde VOC-monopolie. Dat was met name de handeldrijvende elite. De rijken (‘Orang Kaya’).
Gouverneur-generaal van de VOC, Jan Pietersz Coen, kreeg de opdracht dat verzet te breken.

Omvolking in praktijk gebracht
Coen gebruikte een vermeend moordcomplot tegen hem als rechtvaardiging voor een grootschalige strafexpeditie en etnische zuivering. Zijn idee van de “omvolking” van Banda, door ontvolking en daarna weder bevolking, vond gehoor bij de bewindslieden van de VOC, de heren XVII. “Ga zo door”. Omvolking, een geliefde term in het huidige politieke debat. Zo ging dat toen Marjolein.

In 1621 arriveerde een grote VOC-vloot met soldaten op de Banda-eilanden.
Kort daarna begon een gecoördineerde aanval op Banda Besar. De lokale bevolking vluchtte naar de heuvels, maar werd achtervolgd door de Nederlanders.

Twee maanden later werden de belangrijkste Bandanese leiders (Orang kaya) op gruwelijke wijze geëxecuteerd. Ze werden onthoofd, door Japanse huurlingen van de VOC. Daarna gevierendeeld en hun lichamen werden publiekelijk tentoongesteld. Dat had echter niet meteen het gewenste effect. Dus ging de jacht door.

Politionele acties ‘avant la lettre’
De VOC-troepen plunderden en verbrandden dorpen, en voerden een systematische klopjacht uit op de gevluchte bevolking. Daarbij werden velen gedood, gevangengenomen en soms tot slaaf gemaakt. Anderen stierven door honger of pleegden zelfmoord.
Slechts enkele honderden overleefden op de eilanden zelf. Anderen werden als slaaf gedeporteerd naar Batavia of naar andere gebieden.

Monopolie veiliggesteld
De Banda-eilanden werden vrijwel volledig ontvolkt. De VOC vestigde het monopolie op nootmuskaat door de eilanden opnieuw te bevolken met slaven en kolonisten, en de overgebleven Bandanezen tot dwangarbeid te dwingen.
De genocide op Banda geldt als een van de meest gewelddadige episodes uit de Nederlandse koloniale geschiedenis, direct veroorzaakt door de economische belangen rond de nootmuskaathandel.

Houd je handdoek bij je
Zo zie je waar “handdoekje leggen” toe kan leiden.
Onderdrukte volkeren.
Verkeerde geldstromen.
Zichzelf bevredigende ego’s.
En het begint al bij het zwembad.
Dus laat dat ligbed gewoon vrij.
En houd je handdoek bij je tot je ‘m echt nodig hebt.


Edwin Kisman


Wat vond je van deze column?

Vraag
Hoe ga jij om met het fenomeen “handdoekje leggen”?

Lees ook
De column
Brieven aan Hueting, 11 februari 2026

Het artikel
Jan Pieterszoon Coen en het bloedbad op de Banda-eilanden
Historiek, update 1 maart 2025