“Dat gaat niet goed zo, Frits! Lees die gebruiksaanwijzing nog eens goed“.
“Heb ik gedaan, maar ik begrijp ‘m niet zo“.
Frits is geen uitzondering. Hij is een van het grote aantal jongeren dat niet goed heeft leren lezen. Dat gaat hem later opbreken. Kan straks misschien het bord van de oogarts niet meer lezen. Krijgt ie straks problemen bij het aanvragen van z’n rijbewijs.
Een derde blijft achter
Een groot probleem dus. En groeiend. De cijfers liegen er niet om. Tussen 2013 en 2018 zijn tieners bijna 40 procent minder gaan lezen. Scannen en weg ’swipen’, dat is de praktijk. Alles moet kort en bondig.
En ’t wordt nog erger. Het PISA-onderzoek van 2022 laat zien dat een derde van de Nederlandse vijftienjarigen het vereiste leesniveau niet haalt. In 2018 was dat nog een kwart. Vier jaar later heeft één op de drie jongeren onvoldoende leesvaardigheid om als zelfstandige burger te functioneren.
Daarbij doen jongens het slechter dan meisjes. En niet alleen lezen gaat achteruit. Ook andere vakken zooals wiskunde en natuurwetenschappen zakken weg. Een generatie die aan alle kanten verliest.
Hoe komt dat?
Te weinig voorgelezen in hun kleutertijd? Misschien. Een verwijt aan de ouders. Tenzij die ook al niet leesvaardig waren. Dan wordt het een vicieuze cirkel.
En is er geen geld, dan is er geen hulp. Kinderen uit welgestelde gezinnen krijgen dat wel. Bijles, extra begeleiding. Zij halen het. De anderen vallen tussen de wal en ‘t schip.
“Het falende leesonderwijs is een belangrijke oorzaak van de ontlezing”, stelde onlangs een krant. Het onderwijs schiet tekort. En daar zal op korte termijn niet veel aan veranderen. Zolang de verantwoordelijken blijven polderen en elkaar de Zwarte Piet blijven toeschuiven. Dat wil zeggen, niemand voelt zich echt eigenaar van het probleem.
Aandacht weggetrokken
Maar er is meer. Social media eisen alle aandacht op. Met hun ‘oneliners’ en fuikalgoritmen. TikTok, Instagram, Snapchat. Hapklare brokjes informatie, vijftien seconden per keer. Dopamineshots. Wie heeft er dan nog tijd voor een boek? Of een lang artikel?
En, niet te vergeten, de visuele media? Netflix, YouTube, Twitch. Kijken is makkelijker dan lezen. Minder inspannend. Entertainment op een presenteerblaadje.
Of ‘gamen’. Ook zo’n tijdvreter.
Ook de boeken in het onderwijs helpen niet mee. Te ouderwets. Te suf en muf. Geen herkenning. “De donkere kamer van Damokles” voor jongeren die zijn opgegroeid met Marvel-films en videogames. W.F. Hermans, ken ik die? Het werkt niet. Het bereikt ze niet.
De gevolgen? Verwoestend.
Wat betekent dat voor Frits? Handleidingen die hij niet begrijpt. Formulieren? Abracadabra. Bankinstructies, contracten, brieven van de overheid? Cryptisch. Medische informatie over zijn moeder die langs hem heen gaat. ANWB-borden die hij straks niet meer kan volgen.
Voor de maatschappij is het net zo erg. Kennis en wijsheid nemen af. Onze democratie loopt gevaar. Mensen kunnen de Grondwet niet meer lezen, laat staan partijprogramma’s. Ze stemmen op basis van beelden, niet van argumenten. Kritisch denken? Vergeet het maar.
De kloof wordt groter
De achterstand in leesvaardigheid werkt door in alle vakken. Wie niet kan lezen, kan ook geen wiskundesom begrijpen. Geen geschiedenistekst analyseren. Geen biologieboek doorwerken. Als je een vraag niet begrijpt, kan je ook niet antwoorden. De kloof wordt steeds groter. En is niet meer in te halen.
Werk vinden op niveau wordt lastiger. Minder kansen. Laagbetaalde banen? Die zijn er nog genoeg. Maar carrière maken, doorgroeien, een fatsoenlijk inkomen verdienen? Studeren, solliciteren? Dat vraagt om leesvaardigheid. Zonder die vaardigheid blijf je aan de onderkant bungelen.
Waarom lezen cruciaal is
“Nothing beats books for understanding the world“, schreef Rolf Dobelli ooit. En hij heeft gelijk. Boeken dwingen je tot concentratie, tot diepgang. Ze leren je anders denken. Perspectieven innemen. Argumenten afwegen.
Kritisch denken begint bij lezen. En kritisch denken voorkomt bijvoorbeeld ook complotdenken. Het voorkomt dat je elk bericht op social media voor zoete koek aanneemt. Het geeft je weerstand tegen desinformatie.
Lezen ontwikkelt sociaal inzicht. Je kruipt in andermans huid. Je leert empathie. Belangrijk voor samenleven, voor democratie, voor beschaving. Zonder lezen verschralen we. Individueel en collectief.
Wat is er aan te doen?
Initiatieven zijn er. ‘Scrollbook’ bijvoorbeeld. Een platform dat boeken aanbiedt in filmische stijl, met interactie en animaties. Vijf à tien minuten commitment. Daarna ben je misschien geneigd verder te lezen. Een brug tussen de korte aandachtsspanne en het lange verhaal.
Bibliotheken organiseren voorleesprojecten. Scholen experimenteren met ‘graphic novels’, met boeken die aansluiten bij de belevingswereld van jongeren. Niet “Max Havelaar”, maar verhalen over gamers, influencers en klimaatactivisten.
Ouders kunnen voorlezen. Elke avond. Ook aan oudere kinderen. Hardop lezen aan tafel, uit de krant, uit een boek. Laat zien dat het ertoe doet.
En het onderwijs? Dat moet eindelijk stoppen met polderen. Kies een methode die werkt. Train leraren beter. Geef ze tijd en middelen. Geld, niet afknijpen. Verdraai leesonderwijs niet tot een bijzaak, overheid. Dan schiet je jezelf in eigen voet.
Social media-bedrijven zouden hun algoritmen kunnen aanpassen. Minder fuik, meer ruimte voor lange content. Utopisch? Misschien. Maar niet onmogelijk.
Afnemende leesvaardigheid. ‘So What’??
De afnemende leesvaardigheid is een probleem. Voor Frits. Voor zijn generatie. Voor de handel, de technologie, de maatschappij. Voor ons allemaal.
We kunnen er iets aan doen. Maar het vraagt inzet. Van ouders, van scholen, van de overheid, van bedrijven. En van jongeren zelf.
U kunt ook bijdragen aan een verbetering! Begin vandaag. Lees voor. Geef een boek cadeau. Leg je telefoon weg. Lees.
Want zonder lezen blijven we steken. En dat zal niemand willen.
Edwin Kisman
Wat vond je van deze column?
Eerdere columns over lezen
Boeken lezen! Om wijzer en succesvoller te worden. Maar hoe, als je weinig tijd hebt? – 18 aug 2017
Mijn ideale (non-fictie) boek – 24 apr 2021
Lezen over ontlezen – 31 mei 2022
Gaan we steeds meer luisteren en minder lezen? – 24 mei 2023