Hij is aan ’t woord. Blijft aan het woord. Diep overtuigd van zijn gelijk. De rest van de vergadering luistert. Met stijgende irritatie. Waarom grijpt de voorzitter niet in? Die breedbekkikker kraamt onzin uit.
Ze zijn overal. Die collega die in elke vergadering luid verkondigt dat hij het beter weet. Die politicus die roept dat alleen hij het land kan redden. Het sportteam dat denkt dat de winst al binnen is voordat de bal is afgetrapt. En telkens opnieuw hetzelfde mechanisme: zelfoverschatting.
Tragisch en irritant
Zelfoverschatting is geen bewijs van superioriteit. Het is juist vaak het tegendeel: een gebrek aan inzicht in eigen tekortkomingen. Psychologen noemen het het Dunning-Kruger-effect: wie weinig kan, mist vaak de kennis om te zien dat hij weinig kan. Dubbele last dus. Tragisch bijna, als het niet zo irritant was.
Toch ervaren we de zelfoverschatter niet zelden als krachtig. Hij spreekt met stelligheid, claimt ruimte, vult de stilte. En wij verwarren bravoure met bekwaamheid. Dat is zijn truc.
De performer en de narcist
Soms is de overschatting onschuldig—een student die na twee gitaarlessen zichzelf Jimi Hendrix waant. Soms is het strategisch: overmoed als toneelstukje, bedoeld om status en invloed af te dwingen. En soms gaat het verder. Dan is er sprake van pure arrogantie, narcisme, of het zogeheten hubris-syndroom: macht die het brein langzaam vervormt tot minachting voor kritiek.
Donald Trump is een schoolvoorbeeld. “I alone can fix it”, zei hij. “Very stable genius”. Voor de een klonk dat als kracht, voor de ander als karikatuur. Misschien wil hij zichzelf ooit nog eens tot keizer kronen.
Maar kijk verder dan Amerika. In Groot-Brittannië overspeelde Theresa May haar hand met de verkiezingen van 2017. Liz Truss dacht dat de markten wel zouden slikken wat zij serveerde. Het werd haar ondergang. En in de zakenwereld? Adam Neumann van WeWork, Sam Bankman-Fried van FTX, Elizabeth Holmes van Theranos. De lijst is eindeloos.
Zelfoverschatting op het veld
In de sportwereld is zelfoverschatting genadeloos. Het spel haalt je onderuit zodra je denkt dat je te groot bent om te verliezen.
Een Nederlands voorbeeld. 1991 Feyenoord tegen FC Den Bosch.
Feyenoord was in de race voor het landskampioenschap, terwijl FC Den Bosch op de allerlaatste plaats stond. Den Bosch won met 4-2.
En neem Portugal op het EK van 2024. Grote namen, brede borst, maar tegen Georgië ging het mis. 2–0 verlies. Niemand zag het aankomen, behalve de Georgiërs zelf. Of kijk naar Manchester City, in de FA Cup-finale van datzelfde jaar. De beste club ter wereld, maar United pakte de beker. Omdat City dacht dat het wel goed zou komen? Omdat United extra scherp was? Beide.
Zelfoverschatting straft zich meteen. Geen theorie nodig. De uitslag staat op het scorebord.
Het leger en de guerillastrijders
Soms zijn de gevolgen groter dan een sportieve kater. Nederland dacht na de Tweede Wereldoorlog wel “even orde te scheppen” in Indonesië. De politionele acties (1947–1949) leken militair een koud kunstje. Maar de tegenstander, de TNI, geleid door onder anderen generaal Nasution, bleek allesbehalve een hapklare prooi.
Nasution werd de meester van de guerilla. Hij schreef er zelfs een handboek over dat later wereldwijd werd gespeld. Nederland onderschatte hem. Zelfoverschatting? Zeker. Maar vooral: onderschatting van de ander.
Irritant versus gevaarlijk
Daar zit misschien de kern. Zelfoverschatting is op de kleine schaal irritant, de betweter op kantoor, de vriend die alles beter weet. Maar op grote schaal is het gevaarlijk. Het ondermijnt beleid, legt bedrijven lam, kost mensenlevens.
Sun Tzu waarschuwde er tweeduizend jaar geleden al voor. “Onderschat je tegenstander nooit”. En wees niet blind voor je eigen zwaktes. Doe je dat wel, dan maak je jezelf kwetsbaar.
Persoonlijkheid en macht
Wie is er gevoelig voor zelfoverschatting? Psychologen kijken naar de Big Five. Extraverte mensen, die van nature assertief en spraakzaam zijn, lopen meer risico om hun kunnen te overschatten. Tegelijk lijkt vriendelijkheid, ‘agreeableness’, te beschermen. Wie geneigd is te luisteren, is minder snel overmoedig. Voeg narcisme toe en je hebt een recept voor rampen, zeker als er macht bijkomt. Macht dempt de ‘feedback’. Niemand durft nog tegenspraak te geven. De bubbel van de leider wordt luchtdicht.
Vier typische gezichten
Je zou soorten zelfoverschatting in vier gezichten kunnen zien.
De Onbewuste: weet niet dat hij tekortschiet. Eerder tragisch dan gevaarlijk.
De Performer: blaast zich op voor status. Effectief, maar broos.
De Hubrist: macht heeft hem blind gemaakt. Gevaarlijk.
De Zelfingenomen Kampioen: team of leider die te vroeg juicht en wordt afgestraft.
Alle vier zijn ze herkenbaar, in de politiek, op het werk, in de sport.
Pas op voor zelfoverschatting
Zelfoverschatting is geen bewijs van kracht. Het is een signaal van blindheid. Soms onschuldig, soms dodelijk. Het is irritant in het klein, gevaarlijk in het groot.
Misschien is de beste houding die van Sun Tzu: onderschat nooit je tegenstander. En overschat jezelf al helemaal niet. Want de grootste nederlagen komen vaak niet van buitenaf, maar van binnenuit.
Dim je ego.
Edwin Kisman
Lees ook de eerdere columns
Kaag: tijd voor nieuw leiderschap. Wat is dat? – 17 maart 2021
‘Smalbekkikker’, blijf bescheiden – 4 sep 2024
Schot in de roos, Edwin! Helemaal mee eens. Mijn beoordelingsalgoritme op dit gebied klinkt als “Hoe groter de bek, des te kleiner de hersencapaciteit en miniemer het zelfbeeld”. Als ik die Trump zie (want ook de ‘vorm’ toont alles) en hoor tetteren, bij de UN, tegenover een aantal toch wel redelijk slimme en goed opgeleide leiders, dat Hij de enige is die alles kan (maar intussen niks voor elkaar krijgt), krijg ik een gevoel van plaatsvervangende schaamte. Of een paar dagen geleden over vaccinaties, medicijnen en mogelijke effecten daarvan, te horen dat Hij en die versleten Kennedy nazaat, absoluut alles beter weten dan uiterst ervaren, gespecialiseerde en hoog opgeleide wetenschappers\specialisten …. “Houd die klep nou eens dicht” denk ik dan onwillekeurig, “want het enige dat je ermee bereikt is dat je steeds meer zélf bewijst dat je eigenlijk niet meer bent dan een opgeblazen klojo met een zelfbeeld waarvoor een gemiddeld varken zich nog zou schamen”.
Maar het vervelende is wel dat er om de klojo heen een kluwen van ‘enablers’ hangt. Personen die niet in staat en/of bereid zijn om hun eigen ik te etaleren en zich daarom klonen aan de vermeende Almachtige Weetal.
Hitler was eigenlijk ook maar een -wat mij betreft met Trump vergelijkbare-verschrompelde geest, maar met name door zijn ‘enablers’ heeft de geschiedenis toch een behoorlijke schop in de verkeerde richting gekregen.
Die vergelijking benauwt mij wel eens op momenten ……