Natuurkundepracticum, eerste jaar scheikunde. Mijn vriend Wout en ik moesten de lading van een elektron bepalen met de proef van Millikan. Onze metingen klopten niet met de handboeken. Wat te doen? Ik besloot een tekening te maken — een van mijn eerste infografieken. Een half opengewerkt apparaat, zodat je de binnenkant kon zien. De assistent die ons verslag beoordeelde was even sprakeloos. “Dus zó ziet het er van binnen uit!” Wij kregen een goed cijfer. En ik begreep iets wat ik sindsdien nooit meer ben vergeten: een beeld vertelt wat woorden niet kunnen.
Visuals in je dagboek
Ook in een dagboek werkt dat principe. Niet om een goed cijfer te halen, maar om je beleving completer te bewaren. Visuele informatie wordt anders verwerkt dan tekst. Kahneman en Tversky noemden dat het verschil tussen Systeem 1 en Systeem 2. Beelden worden snel en integraal opgenomen, tekst vraagt langzamere, analytische aandacht. Metaforisch gezegd: een beeld is soep, je slurpt het op. Tekst is ‘fish and chips’, je moet erop kauwen. Infografieken zijn een mengvorm — soep mét brokjes.
Wat een foto terugbrengt
Neem je reisverslag. Je beschrijft waar je bent geweest, wat je hebt gezien, wie je bent tegengekomen. Maar dat dekt maar de helft van je beleving. Voeg je een foto toe, dan zie je plotseling iets wat je bijna vergeten was. De emotie, het sfeertje. Hoe verrukkelijk die koele Bir Bintang was, en die geroosterde garnalen — udang besar bakar — op tafel, met het blanke strand en de azuurblauwe zee op de achtergrond. De ikan goreng kering die even later kwam. Bij het zien van die foto komt zelfs de verkoelende zachte zeebries — angin sepoy sepoy — weer terug. Dat exact beschrijven lukt alleen een ervaren romanschrijver. Ik ben dat niet. Mijn iPhone doet het werk voor mij.
Een gemiste kans: de reis met de Oranje
Het ontbreken van beeld komt ook pijnlijk terug als ik aan mijn vroegste dagboek denk. Op 4 juli 1949 vertrok ik vanaf de Javakade in Amsterdam — waar nu Hotel Jakarta staat — met het ms Oranje naar het toenmalige Nederlands-Indië. Ik hield een scheepsjournaal bij. Maar foto’s? Die ontbreken. Geen beeld van het afscheid bij de sluis van IJmuiden. Niet van het leven aan boord, de tussenstops, het Suezkanaal. De herinneringen zijn vervaagd. Wat er rest zijn woorden — en woorden alleen dragen niet alles. Dit journaal heb ik vier jaar geleden geschonken aan het Scheepvaartmuseum Amsterdam. Het voelt als een halve schenking.
Het hele journaal, 11 pagina’s, kunt u lezen door op de onderstaande link te drukken.
Visuals maken het onzichtbare zichtbaar
Waarom zijn beelden zo effectief? Ze worden in één oogopslag integraal “gelezen” — snel ingeprent, beter onthouden. Ze maken verbanden en patronen zichtbaar die woorden moeizaam omschrijven. Een schoolvoorbeeld hiervan is de infografiek die Peter Sullivan tekende over de gijzelingsactie in Entebbe in 1976: de chaos van die nacht, de bewegingen van soldaten, terroristen en gijzelaars — alles valt op één pagina te volgen. Geen journalistieke tekst had dat zo helder kunnen maken.
Zo maak je een geïllustreerd dagboek
De aanpak is eenvoudiger dan het lijkt. Lees eerst je aantekeningen door en redigeer de tekst: vul aan, strijk glad, herhaal dat desnoods een paar keer. Intussen bedenk je welke beelden de tekst kunnen versterken en waar. Grote kans dat je die foto’s al hebt gemaakt. In de laatste fase voeg je ze in — in een schrijfprogramma als Word, of in opmaaksoftware. Eigen tekeningen mogen ook: het hoeven geen kunstwerken te zijn, een ruwe schets werkt al. Scans van kaartjes, tickets, landkaarten — alles wat de beleving oproept.
Uitbesteden
Wil je een echt verzorgd boek maken van je reisverslag, dan bieden gespecialiseerde bedrijven zoals Albelli goede ontwerpsoftware, tegenwoordig ondersteund door AI-assistenten, die het proces vereenvoudigen. Ik maakte er zelf een boek mee: Het Paradijs, over onze twee laatste huizen. Het eerste aan de Rotte — na een intensieve verbouwing uitgekocht door Rijkswaterstaat voor de aanleg van de A16. Het tweede in Rodenrijs, ook grondig gerenoveerd. Twee huizen, twee keer verloren, twee keer hervonden. In beelden bewaard.
Beeld en woord, samen
Probeer het eens, beelden toevoegen aan je dagboek. Tekst en visual vullen elkaar aan op een manier die geen van beide alleen kan evenaren. En als je nog een stap verder wilt gaan: voeg een geur toe — een parfumstrip, een gedroogd blad — of een link naar een geluidsfragment of video. Het geheugen werkt met alle zintuigen. Geef het de kans.
Edwin Kisman
Ook deze invalshoek ,over verrijking van je dag boek spreekt me weer erg aan Edwin zoal trouwens veel van je columns!
Dit terzijde alvast om te beginnen.
De laatste twintig jaar van mijn psychiatrische -psychotherapeutische praktijk maakte ik brief- verslagen van de gesprekken met de cliënten
Die ze desgewenst ook aan een vertrouwd -iemand – anders kunnen laten lezen
En soms ook een tekeningetje erbij Van iets wat je extra wilt onthouden
Daar had ik achteraf gezien ,best meer aandacht aan kunnen besteden
Ga ik voortaan doen !
In de eerste plaats, Edwin: complimenten voor het verslag van jouw 1949 bootreis! Een historische kanjer. Het lezen ervan tovert al een aantrekkelijk filmpje in mijn hoofd. Een beetje jaloersmakend. Zelf heb ik een dergelijke trip vaak gemaakt, maar nooit over water. Uitsluitend kilometers hoog door de lucht. Ook mooi om te zien, maar de details die jij beschrijft in jouw ‘agenda’ blijven bij zo’n reis visueel buiten bereik.
Wat betreft het belang van illustraties ben ik het uiteraard helemaal met jou eens. Als televisieman, schrijver, docent en presentator weet ik dat bij succes van overdracht van informatie BEELD absoluut dé bepalende factor is. Bij het componeren van een PowerPoint presentatie begin ik éérst met het verzamelen van illustraties (vaak ook stukjes muziek …) en leg die in een logische volgorde. Daaruit dampt bijna vanzelf de ondersteunende spreektekst naar boven. Ik doe bijna hetzelfde bij het schrijven van een artikel of het samenstellen van een televisieprogramma.
En bijna altijd word ik tijdens dat proces dan geplaagd door jaloezie op jouw uitzonderlijke talent om welke gedachte dan ook te vertalen naar een visual. Daarom ben ik ongelooflijk blij dat jij al zoveel jaren jouw talent hebt willen uitlenen om een bedenksel van mij te versterken met die allerbelangrijkste visuele component.
Veel dank daarvoor, ik voel me een mazzelaar!